رابطه وضو و غسل با بهداشت جسمانی چیست؟
در اسلام عباراتی وجود دارد كه دارای دو جنبه است: یكی بُعد عبادی آن كه
موجب تقرب انسان به خدا و كمال معنوی او میشود و دوم بُعد بهداشتی و
درمانی آن كه برای محیط اجتماعی یا شخصی انسان آثار مفیدی دارد و سلامت
انسان را تأمین میكند. نماز، وضو، غسل و روزه از این قبیل عبادات هستند.1
وضو:
در قرآن مجید علت و فلسفهی برخی احكام را همان نظافت و پاكیزگی نشان میدهد چنانچه در آیهی وضو و تیمم میفرماید:
«مَا یُرِیدُ اللّهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْكُم مِنْ حَرَجٍ وَلكِن یُرِیدُ لِیُطَهِّرَكُمْ وَلِیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ»2 یعنی خدا نمىخواهد، تا بر شما هیچ تنگ بگیرد، و لیكن مىخواهد، تا شما را پاك سازد و نعمتش را بر شما تمام نماید؛ تا شاید شما سپاسگزارى كنید.»
البته ناگفته نماند كه وضو و غسل نیز مثل سایر عبادات فلسفهی آن بالاتر از فوائد مادی و نتایج جسمانی است بلكه حكمت آن معنوی و روحانی و وصول به مقام قرب به مبدأ است و اشاره به همین معنا است حدیث «الوضوء نور و الوضوء علی الوضو نورُ علی نور» كه سر او از نور در فائدهی وضوء، صفا و قلب و حصول قرب میباشد و چراغی است كه مؤمن را از ظلمات و مادیات نجات میدهد و به معنویات و ورود به ساحت قدس خداوند متعال رهبری مینماید.3
اما اگر بخواهیم از دریچهی بهداشت به مقولهی وضو و غسل نگاه كنیم، جنبههای زیادی در این زمینه نمایان خواهد شد كه اندیشمندان و پزشكان به آن اشاره كردهاند و در این زمینه كتابهایی نیز نوشتهاند و در روایات هم به جنبهی بهداشتی آن اشاراتی شده است از جمله در روایتی از امام رضا(ع) نقل شده كه در مورد حكمت وضو فرمودند:
و ]وضو[ برای این است كه بنده در مقابل پروردگار خود پاكیزه باشد و قابل مذاكره و مكالمه گردد و اطاعت امر مولی نموده، از كثافات و نجاسات پاك گردد ـ و كسالت تن او بر طرف شود ـ و خواب از چشم او بیرون رود. تا این معارف به پاكی قلب او در مقابل عظمت خالق منتهی شود ـ و سبب وجوب شستن صورت و دستها و مسح سر و پاها، آن است كه این اعضا در نماز بیشتر به كار میآید زیرا نمازگزار با صورت سجده و خضوع میكند. و با دست خود حاجات خویش را عرضه میدارد و با سر خویش جهت قبله را حفظ مینماید و با پاهایش قیام و قعود نماز را انجام میدهد.4
برخی از صاحب نظران در مورد وضو حكمتهایی بیان كردهاند كه برخی را برمیشماریم:
1. دست و صورت كه غالباً در معرض میكروبهای مختلف میباشد واجب شد كه در هر روز چند مرتبه با عنوان وضو شسته شود به طوری كه آب به پوست برسد و چربی و كثیفیها را رفع نماید.
زیرا غیر از اعضای وضو زیر لباس است و كمتر آلوده به میكروب و كثافات محیط میشود.5
2. پیش از این گمان میكردند ورود میكروب به داخل بدن منحصر به سوراخهای بدن (مثل دهان) است ولی اخیراً ثابت شده است كه ممكن است میكروب از سطح پوست نیز وارد بدن شود و چون دست و صورت بیشتر در معرض آلودگیها واقع میشود دستور به شستن داده شد و در پا و سر به مسح اكتفاء شده تا موجب سختی نشود.6
3. البته در مسح سر و پا اگر مانعی باشد صحت مسح سر و پا، به از بین بردن مانع است در نتیجه نظافت محل سر و پا هم تحقق مییابد و این خود یك نكتهی بهداشتی است،7 و یا حداقل احتمال آن را دارد.
4. ماساژ دادن به روشهای مختلف خاصیت و فوائد فراوانی برای بدن دارد كه وضو نیز همان خاصیت ماساژ را دارا میباشد، زیرا وقتی سطح اعضای وضو آب سرد رسید و محل آن سرد شد برای حفظ درجه حرارت طبیعی بدن و جبران حرارت از دست رفتهی اعضای وضو، دستگاه گردش خون به فعالیت سریع مشغول میشود تا درجه حرارت بدن متعادل شود. و در نتیجه نشاط و سلامتی و تعدیل در دستگاه دوران خوان كه مهمترین عنصر بدن است بوجود آید و بهداشت بدن را تأمین مینماید.8
5. در مورد نوع آب وضو (سرد بودن و پاك و مطلق بودن) و استنشاق (آب در بینی كردن) و مضمضمه (آب در دهان كردن) و مسواك قبل از وضو، مطالب بهداشتی جالبی است كه در روایات و سخنان صاحب نظران و پزشكان بدان اشاره شده است.9
غسل:
غسل هم مثل وضو دارای دو بعد عبادی و بهداشتی میباشد. ما در اسلام غسلهای متعددی داریم كه برخی از آنها مستحب و برخی واجب میباشد: مثل غسل جنابت ـ حیض ـ نفاس ـ استحاضه ـ مس میت ـ میت و ...
غسل علاوه بر اینكه باعث نورانیت باطنی انسان میشود و حالت معنوی در انسان ایجاد میكند و روح را طهارت و نشاط میبخشد فواید بهداشتی و جسمانی نیز برای بدن دارد. كه برخی از آنها را در اینجا میآوریم:
هر كدام از غسلها فلسفه و علت خاصی دارد مثلاً در مورد غسل جمعه و غسل عیدهای مختلف، یكی از علتهایی را كه گفتهاند این است كه چون در روزهای جمعه و أعیاد ملی اسلامی برخی اجتماعات برپا میباشد مثل نماز جمعه و نماز عید و مردم از جاهای دور و نزدیك در یك جا دورهم میآیند لذا غسل موجب پاكیزگی شده و بهداشت جسم و محیط را تأمین میكند و از طرفی بوی عرق و ... را از بین میبرد و انس بین افراد بیشتر میگردد10 و برخی از پزشكان و صاحبنظران در مورد غسل جنابت نوشتهاند:
1. این غسل باعث نشاط بخشیدن به بدن، و ورزیده شدن آن از طریق تحریك پایانههای عصبی موجود در پوست میگردد.
2. این غسل موجب احتقان خون در پوست و دستگاه تناسلی و دفع خونهای جمع شده در این قسمتها به سایر قسمتهای بدن به ویژه قلب و مغز میشود.
3. عمل غسل یك فعالیت عضلانی است كه موجب نشاط قلب و حس جریان خون در بدن، و ورزش عضلات ارادی بدن است.
4. غسل، سلامتی پوست را تأمین میكند تا بهتر به وظایف متعدد خود عمل نماید كه از مهمترین آنها انتقال احساسات و تنظیم دمای بدن و حفظ سلامتی است.
5. زدودن سلولهای مرده، مواد چربی زائد و گرد و غبار و سایر آلودگیها از پوست از دیگر فوائد غسل میباشد.11
6. در روایتی داریم كه در زمان جنابت، منی از تمام بدن بیرون میآید و از این رو لازم است، فرد تمام بدن را پاكیزه كند.12
و حتی دانشمندان امروز به این نتیجه رسیدهاند كه خارج شدن منی از انسان، یك عمل موضعی نیست (مانند بول و سایر زواید) بدلیل اینكه اثر آن در تمام بدن آشكار میگردد و تمام سلولهای تن به دنبال خروج آن در یك حالت سستی مخصوص فرو میروند.13
7. برخی در مورد ترتیب غسل (سر و گردن، سمت راست و سمت چپ) نیز نكات بهداشتی و جسمانی ذكر كردهاند كه:
وقتی انسان با آب سرد مشغول به شستن یك عضو شد درجه حرارت در اعضای بدن مختلف میگردد در نتیجه گردش خون به آن سمت شدید میشود و به دنبال آن عمل حیاتی دوران خون شدت پیدا میكند همانطور كه در وضو صورت میگیرد حتی اگر با آب گرم هم انجام شود باز این فرایند جریان پیدا میكند.14
8. خود پوست انسان هم دارای تنفس است و قریب 2 میلیون منافذ جلدی روی پوست وجود دارد كه در اثر برخی رسوبها این منفذها مسدود میگردد؛ و تنفس پوست كه از لوازم سلامتی و حیات است قطع و یا كم میشود؛ كه در اثر غسل این روزنهها باز میگردد و حیات و نشاط را به آن بر میگرداند، و فایدههای بهداشتی دیگر كه در كتب مربوطه به آن اشاره كردهاند.
یادآوری:
در پایان این نكته لازم به ذكر است كه:
وضو و غسل یك عبادت است كه مقدمهی نماز قرار میگیرد و پایین آوردن آن در حد یك عمل بهداشتی صحیح به نظر نمیرسد، هر چند كه آثار بهداشتی این دستور الهی بر كسی پوشیده نیست.
و این آثار و فوایدی كه برای وضو و غسل شمرده شد علت منحصر و تامه برای وضو و غسل نمیباشد. بلكه ممكن است مصالح و مفاسد دیگری مثل مسائل معنوی و اجتماعی هم مورد نظر شارع بوده است. و ممكن است آیندگان نكات علمی و دقیقتری از این عمل عبادی كشف كنند.
برخی از این آثار بهداشتی كه از شستشوی بدن حاصل میشود، با شستشوی ساده بدن (بدون نیت و شرایط غسل) نیز حاصل میشود، پس معلوم میشود كه این آثار، هدف اصلی شارع مقدس اسلام نبوده است، بلكه حداكثر میتوان گفت: در دستور غسل و وضو برخی از این آثار نیز لحاظ شده بوده است.15
منابع جهت مطالعه بیشتر:
1. پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، دكتر محمدعلی رضاییاصفهانی، انتشارات كتاب مبین.
2. فلسفه احكام، احمد اهتمام.
وضو:
در قرآن مجید علت و فلسفهی برخی احكام را همان نظافت و پاكیزگی نشان میدهد چنانچه در آیهی وضو و تیمم میفرماید:
«مَا یُرِیدُ اللّهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْكُم مِنْ حَرَجٍ وَلكِن یُرِیدُ لِیُطَهِّرَكُمْ وَلِیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ»2 یعنی خدا نمىخواهد، تا بر شما هیچ تنگ بگیرد، و لیكن مىخواهد، تا شما را پاك سازد و نعمتش را بر شما تمام نماید؛ تا شاید شما سپاسگزارى كنید.»
البته ناگفته نماند كه وضو و غسل نیز مثل سایر عبادات فلسفهی آن بالاتر از فوائد مادی و نتایج جسمانی است بلكه حكمت آن معنوی و روحانی و وصول به مقام قرب به مبدأ است و اشاره به همین معنا است حدیث «الوضوء نور و الوضوء علی الوضو نورُ علی نور» كه سر او از نور در فائدهی وضوء، صفا و قلب و حصول قرب میباشد و چراغی است كه مؤمن را از ظلمات و مادیات نجات میدهد و به معنویات و ورود به ساحت قدس خداوند متعال رهبری مینماید.3
اما اگر بخواهیم از دریچهی بهداشت به مقولهی وضو و غسل نگاه كنیم، جنبههای زیادی در این زمینه نمایان خواهد شد كه اندیشمندان و پزشكان به آن اشاره كردهاند و در این زمینه كتابهایی نیز نوشتهاند و در روایات هم به جنبهی بهداشتی آن اشاراتی شده است از جمله در روایتی از امام رضا(ع) نقل شده كه در مورد حكمت وضو فرمودند:
و ]وضو[ برای این است كه بنده در مقابل پروردگار خود پاكیزه باشد و قابل مذاكره و مكالمه گردد و اطاعت امر مولی نموده، از كثافات و نجاسات پاك گردد ـ و كسالت تن او بر طرف شود ـ و خواب از چشم او بیرون رود. تا این معارف به پاكی قلب او در مقابل عظمت خالق منتهی شود ـ و سبب وجوب شستن صورت و دستها و مسح سر و پاها، آن است كه این اعضا در نماز بیشتر به كار میآید زیرا نمازگزار با صورت سجده و خضوع میكند. و با دست خود حاجات خویش را عرضه میدارد و با سر خویش جهت قبله را حفظ مینماید و با پاهایش قیام و قعود نماز را انجام میدهد.4
برخی از صاحب نظران در مورد وضو حكمتهایی بیان كردهاند كه برخی را برمیشماریم:
1. دست و صورت كه غالباً در معرض میكروبهای مختلف میباشد واجب شد كه در هر روز چند مرتبه با عنوان وضو شسته شود به طوری كه آب به پوست برسد و چربی و كثیفیها را رفع نماید.
زیرا غیر از اعضای وضو زیر لباس است و كمتر آلوده به میكروب و كثافات محیط میشود.5
2. پیش از این گمان میكردند ورود میكروب به داخل بدن منحصر به سوراخهای بدن (مثل دهان) است ولی اخیراً ثابت شده است كه ممكن است میكروب از سطح پوست نیز وارد بدن شود و چون دست و صورت بیشتر در معرض آلودگیها واقع میشود دستور به شستن داده شد و در پا و سر به مسح اكتفاء شده تا موجب سختی نشود.6
3. البته در مسح سر و پا اگر مانعی باشد صحت مسح سر و پا، به از بین بردن مانع است در نتیجه نظافت محل سر و پا هم تحقق مییابد و این خود یك نكتهی بهداشتی است،7 و یا حداقل احتمال آن را دارد.
4. ماساژ دادن به روشهای مختلف خاصیت و فوائد فراوانی برای بدن دارد كه وضو نیز همان خاصیت ماساژ را دارا میباشد، زیرا وقتی سطح اعضای وضو آب سرد رسید و محل آن سرد شد برای حفظ درجه حرارت طبیعی بدن و جبران حرارت از دست رفتهی اعضای وضو، دستگاه گردش خون به فعالیت سریع مشغول میشود تا درجه حرارت بدن متعادل شود. و در نتیجه نشاط و سلامتی و تعدیل در دستگاه دوران خوان كه مهمترین عنصر بدن است بوجود آید و بهداشت بدن را تأمین مینماید.8
5. در مورد نوع آب وضو (سرد بودن و پاك و مطلق بودن) و استنشاق (آب در بینی كردن) و مضمضمه (آب در دهان كردن) و مسواك قبل از وضو، مطالب بهداشتی جالبی است كه در روایات و سخنان صاحب نظران و پزشكان بدان اشاره شده است.9
غسل:
غسل هم مثل وضو دارای دو بعد عبادی و بهداشتی میباشد. ما در اسلام غسلهای متعددی داریم كه برخی از آنها مستحب و برخی واجب میباشد: مثل غسل جنابت ـ حیض ـ نفاس ـ استحاضه ـ مس میت ـ میت و ...
غسل علاوه بر اینكه باعث نورانیت باطنی انسان میشود و حالت معنوی در انسان ایجاد میكند و روح را طهارت و نشاط میبخشد فواید بهداشتی و جسمانی نیز برای بدن دارد. كه برخی از آنها را در اینجا میآوریم:
هر كدام از غسلها فلسفه و علت خاصی دارد مثلاً در مورد غسل جمعه و غسل عیدهای مختلف، یكی از علتهایی را كه گفتهاند این است كه چون در روزهای جمعه و أعیاد ملی اسلامی برخی اجتماعات برپا میباشد مثل نماز جمعه و نماز عید و مردم از جاهای دور و نزدیك در یك جا دورهم میآیند لذا غسل موجب پاكیزگی شده و بهداشت جسم و محیط را تأمین میكند و از طرفی بوی عرق و ... را از بین میبرد و انس بین افراد بیشتر میگردد10 و برخی از پزشكان و صاحبنظران در مورد غسل جنابت نوشتهاند:
1. این غسل باعث نشاط بخشیدن به بدن، و ورزیده شدن آن از طریق تحریك پایانههای عصبی موجود در پوست میگردد.
2. این غسل موجب احتقان خون در پوست و دستگاه تناسلی و دفع خونهای جمع شده در این قسمتها به سایر قسمتهای بدن به ویژه قلب و مغز میشود.
3. عمل غسل یك فعالیت عضلانی است كه موجب نشاط قلب و حس جریان خون در بدن، و ورزش عضلات ارادی بدن است.
4. غسل، سلامتی پوست را تأمین میكند تا بهتر به وظایف متعدد خود عمل نماید كه از مهمترین آنها انتقال احساسات و تنظیم دمای بدن و حفظ سلامتی است.
5. زدودن سلولهای مرده، مواد چربی زائد و گرد و غبار و سایر آلودگیها از پوست از دیگر فوائد غسل میباشد.11
6. در روایتی داریم كه در زمان جنابت، منی از تمام بدن بیرون میآید و از این رو لازم است، فرد تمام بدن را پاكیزه كند.12
و حتی دانشمندان امروز به این نتیجه رسیدهاند كه خارج شدن منی از انسان، یك عمل موضعی نیست (مانند بول و سایر زواید) بدلیل اینكه اثر آن در تمام بدن آشكار میگردد و تمام سلولهای تن به دنبال خروج آن در یك حالت سستی مخصوص فرو میروند.13
7. برخی در مورد ترتیب غسل (سر و گردن، سمت راست و سمت چپ) نیز نكات بهداشتی و جسمانی ذكر كردهاند كه:
وقتی انسان با آب سرد مشغول به شستن یك عضو شد درجه حرارت در اعضای بدن مختلف میگردد در نتیجه گردش خون به آن سمت شدید میشود و به دنبال آن عمل حیاتی دوران خون شدت پیدا میكند همانطور كه در وضو صورت میگیرد حتی اگر با آب گرم هم انجام شود باز این فرایند جریان پیدا میكند.14
8. خود پوست انسان هم دارای تنفس است و قریب 2 میلیون منافذ جلدی روی پوست وجود دارد كه در اثر برخی رسوبها این منفذها مسدود میگردد؛ و تنفس پوست كه از لوازم سلامتی و حیات است قطع و یا كم میشود؛ كه در اثر غسل این روزنهها باز میگردد و حیات و نشاط را به آن بر میگرداند، و فایدههای بهداشتی دیگر كه در كتب مربوطه به آن اشاره كردهاند.
یادآوری:
در پایان این نكته لازم به ذكر است كه:
وضو و غسل یك عبادت است كه مقدمهی نماز قرار میگیرد و پایین آوردن آن در حد یك عمل بهداشتی صحیح به نظر نمیرسد، هر چند كه آثار بهداشتی این دستور الهی بر كسی پوشیده نیست.
و این آثار و فوایدی كه برای وضو و غسل شمرده شد علت منحصر و تامه برای وضو و غسل نمیباشد. بلكه ممكن است مصالح و مفاسد دیگری مثل مسائل معنوی و اجتماعی هم مورد نظر شارع بوده است. و ممكن است آیندگان نكات علمی و دقیقتری از این عمل عبادی كشف كنند.
برخی از این آثار بهداشتی كه از شستشوی بدن حاصل میشود، با شستشوی ساده بدن (بدون نیت و شرایط غسل) نیز حاصل میشود، پس معلوم میشود كه این آثار، هدف اصلی شارع مقدس اسلام نبوده است، بلكه حداكثر میتوان گفت: در دستور غسل و وضو برخی از این آثار نیز لحاظ شده بوده است.15
منابع جهت مطالعه بیشتر:
1. پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، دكتر محمدعلی رضاییاصفهانی، انتشارات كتاب مبین.
2. فلسفه احكام، احمد اهتمام.
1 . پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، ج ، ص 348.
2 . مائده / 6.
3 . فلسفه احكام، ص 186.
4 . اسرار الصلوة، به نقل از فلسفه احكام، ص 251 (با تصرف مختصر در عبارت) و
شیخ صدوق در علل الشرایع، ص 279 ـ 281 به برخی علل بهداشتی وضو اشاره كرده
است.
5 . فلسفه احكام، ص 188.
6 . همان.
7 . همان.
8 . همان، ص 190.
9 . فلسفة احكام، ص 2 ـ 241 و 246.
10 . فلسفه احكام (اهتمام)، ص 209.
11 . پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، ج ، ص 358.
12 . بحارالانوار، ج 81، ص 21 و همان.
13 . نمونه، ج 4، ص 284 و پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، ج ، ص 358.
14 . فلسفه احكام، ص 206.
15 . ر.ك: پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، ج ، ص 361.
---
به نقل از : http://www.porsojoo.info/fa/node/2445
+ نوشته شده در ساعت توسط ابوالفضل ظهوریان
|
سلام بر حسین و یاران با وفایش